26 Sept 2021

असोज दोस्रो सातादेखि फिल्म हलहरु खुल्ने, कुन-कुन फिल्म छन् त लाइनमा ?

Sunday, September 26, 2021

असोज दोस्रो सातादेखि फिल्म हलहरु खुल्ने, कुन-कुन फिल्म छन् त लाइनमा ?


काठमाडौँ ,

असोज दोस्रो सातादेखि हल खुल्ने भएका छन् । नेपाली निर्माताहरुले दसैं लक्षित गरेर फिल्म प्रदर्शन गर्ने तयारी थालेसँगै हल खोल्ने तयारी भएको हो । यसअघि काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरका प्रमुख जिल्ला अधिकारीले उपत्यकाभित्रका हल खोल्ने अनुमति दिएको थियो । तर हलहरुको छाता संगठन चलचित्र संघले नेपालभरको हल खोल्ने अनुमति दिनुपर्ने भन्दै हल नखोल्ने निर्णय गरेको थियो 

अब भने आफूहरु असोज दोस्रो साताबाट नेपालभरका हल खोल्ने तयारीमा पुगेको चलचित्र संघका अध्यक्ष मदुसुधन प्रधान बताउँछन् । 'हामीले हल खोल्ने तयारी गरिरहेका छौं नै । पहिला पनि हामीले कोभिडको समयमा हल खोलेका थियौं । तर हलले फिल्म नै पाएन । तर यसपालि ढिला भए पनि तयारीका साथ खोलौं भन्ने हिसाबले छलफलहरु गरिरहेका छौं, 'प्रधानले भने, '८/१० फिल्मको प्रदर्शन क्यालेन्डर बनाएरै फिल्म हल खोल्ने तयारी हो । अब फिल्म हलमा नभएर बन्द गर्नु नपरोस् भन्ने उद्देश्यले हामी अगाडि बढाइरहेका छौं । 

जिल्ला प्रशासन कार्यालयले उपत्यकाभित्रको हल खोल्ने अनुमति दियो । उपत्यकाभित्रका हल खोल्दा निर्माता फिल्म दिँदैन । त्यसैले अहिले सबै जिल्लाका सिडिओलाई पत्राचार गर्दैछौं । धेरै ठाउँबाट सकारात्मक प्रतिक्रिया आइरहेको छ । यो असोज दोस्रो हप्ताभित्रमा हलहरु खुल्छ । हामी स्वास्थ्य मापदण्ड अपनाएर नै हल खोल्छौं ।'

हालै निर्देशक सोभित बस्नेतले असोज २६ फूलपातीको दिनलाई लक्षित गरेर आफ्नो नयाँ फिल्म 'डाँडाको वर पिपल' प्रदर्शन गर्ने घोषणा गरिसकेका छन् । कोरोनाको त्रास घटेसँगै महामारीअघि नै प्रदर्शन रोकिएका फिल्महरुले प्रदर्शनको तयारी अगाडि बढाएका छन् ।

'चपली हाइट–३', 'हिजोआज भोलि', 'लक्का जवान', 'म यस्तो गीत गाउँछु', 'प्रेमगीत-३', 'चिसो मान्छे' लगायतका फिल्महरुको प्रदर्शन पक्का गरेर फिल्म खोल्ने तयारीमा छ चलचित्र संघ । 'अब फिल्म हल खुल्छ । खोल्नै पर्‍यो । यो निर्माण, वितरण र प्रदर्शनले चलचित्र क्षेत्र चलायमान बनाउन चालेको प्रयास हो । अब अहिले त धेरैले खोप लगाइसके, बजारहरु खुलिसक्यो । अब हामीले आँट गर्न बाँकी हो,'संघका अध्यक्ष प्रधानले भने ।

सजिलै मोटोपन र तौल घटाउने तरिका

Sunday, September 26, 2021
सजिलै मोटोपन र तौल घटाउने तरिका

मोटोपन बढेको बढ्यै छ। चिकित्सकहरु भन्छन्, ‘मोटोपनले अनेक रोग पैदा गर्छ।’ मोटोपन कसरी घटाउने त ? यसका लागि कोही जिम धाइरहेका छन्, कोही दौडिरहेका छन्, कोही खानेकुरामा कटौती गरिरहेका छन्। व्यायामले त शरीरको समूचित विकासमा सहयोग गर्छ। शरीरलाई लचिलो, फुर्तिलो र स्वस्थ राख्छ। तर, खानेकुरा कटौतीले ? नियमित खानेकुराको मात्रा अचानक घटाउँदा शरीरमा पोषक तत्व पर्याप्त नहुन सक्छ। किनभने हाम्रो शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्व धेरैजसो खानेकुराबाट नै प्राप्त हुन्छ। जब मोटोपन घटाउने चक्करमा खानेकुरा खान छाड्छौं, पोषक तत्वको अभाव हुन थाल्छ । तर, अहिले मोटोपन नियन्त्रण गर्न धेरैले छाक छाड्ने गरेका छन्। खानपानमा कटौती गरेपछि तौल नियन्त्रण हुन्छ भन्ने बुझाई समाजमा व्याप्त छ।

जबकि मोटोपन नियन्त्रण गर्नका लागि खानेकुरा नै छाड्ने होइन, बरु खानेकुराको छनौटमा ध्यान दिन जरुरी हुन्छ। भनिन्छ, भरपेट खाएर खाएर पनि शरीरको तौल सन्तुलित राख्न सकिन्छ। यसमा एउटा सर्त छ। त्यस्तै खानेकुरा खानुपर्छ, जो शरीरले माग्छ। मन र मुखले मागेको कुरा खान थाल्ने हो भने शरीरले धान्न सक्दैन। मनले माग्दैमा जतिपनि खानेकुरा, जे पनि खानेकुरा खाने होइन। खानेकुरा खाइरहँदा सोचौं कि, यो मेरो शरीरका लागि हो। खानेकुरा शरीरको लागि हो भने भरपेट खाएर पनि फरक पर्नेवाला छैन। खानेकुरा स्वस्थ्यकर, पोषिलो हुनुपर्छ। सागपात, गेडागुडी, झोल आदिको सन्तुलन हुनुपर्छ। हाम्रो थालीमा सलादको मात्रा बढाउनुपर्छ। मौसम अनुसार काक्रा, मुला, गाँजर, चुकन्दर, बन्दा आदिको सलाद बनाउनुपर्छ। त्यसो त उसिनेको आलु, अण्डा आदिको पनि सलाद बनाएर खान सकिन्छ। खानेकुरा तारेको, भुटेको भन्दा उसिनेको, बफ्याएको सर्वोत्तम हो। यस्ता खानेकुरा जति खाएपनि मोटोपन बढ्ने भय हुँदैन।

हरेक विहान नास्तामा सलाद खानुपर्छ। भरपेट सलाद खाएपछि भोक महसुष हुँदैन । भोक महसुष नभएपछि बजारका खानेकुरा, प्याकेटबन्द खानेकुरा आदिको तलतल लाग्दैन। गाउँघरतिर गाई–बस्तुले सलाद खान्छ, शहरमा हामी जंकफूडले पेट भर्छौं। गाउँमा कांक्रा, फर्सी, इस्कुस, सागपात गाईलाई दिइन्छ। यता शहरियाहरु वेलामौकामा प्लेटभरी सलाद सजाएर खान्छन्। मुड चल्दा मात्र खाएर हुँदैन। नियमित रुपमा खानुपर्छ। खानेकुरा सेवन गर्दा पोषक तत्वमा ध्यान दिन जरुरी छ। कुन खानेकुराबाट के पोषक तत्व मिल्छ भन्ने कुरा थाहा भयो भने त्यही अनुसारको खानेकुरा मिलाउन सकिन्छ। यसरी शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्व मिलाएर खाना खाएमा शरीरमा अतिरिक्त बोसो जम्दैन। बोसो नजमेपछि मोटोपन बढ्ने कुरै हुँदैन।

ठोस खानेकुरा जति खाइन्छ त्यो भन्दा बढी पेय पदार्थ पिउनुपर्छ। जुस, सर्वत, दही, मोही, लस्सी, पानी पिउने गरौं । बजारमा पाइने तयारी जुस भन्दा ताजा जुस उपयुक्त हुन्छ। घरमै कागती पानी मिसाएर सर्वत पिउन सकिन्छ। खानेकुरालाई बिस्तारै चपाएर, हतार नगरी, आनन्दसाथ खानुपर्छ। लामो समय खाली पेट बस्ने र एकसाथ धेरै खानेकुरा खानु हुन्न। थोरै थोरै तर धेरै पटक खानु राम्रो हो। यदि खानेकुराको सन्तुलन र शैली मिलाउने हो भने भरपेट खाएर पनि शरीरको तौल सन्तुलित राख्न सकिन्छ।

मोटोपन किन बढ्छ ? यो प्रश्न भन्दा पनि अर्को प्रश्नले हामीलाई बढी सताइरहेको छ। मोटोपन कसरी घटाउने? जबकी अघिल्लो प्रश्नमै त्यसको समाधान छ। अर्थात मोटोपन बढ्ने कारणहरु खोतलेर त्यसको सही व्यवस्थापन गर्नु नै मोटोपनबाट छुटकारा पाउने सरल उपाय हो। मोटोपन किन बढ्छ त? जवाफ हामीसँग नै छ। अनुचित खानपान, बढि आराम, मासिक धर्मको अनियमितता, थाइराइड, हार्मोनल असन्तुलन आदि कारणले मानिसको वजन बढ्छ।

मोटोपन आफैमा रोग हो त ?

मोटोपन आफैमा रोग होइन। तर, यसले रोगलाई जन्म दिन्छ। रोग भन्दा पनि हामी ज्यानलाई फिटनेस राख्न मोटोपन कसरी घटाउने भनेर घोत्लिरहेका हुन्छौ। मोटोपन भएपछि शरीर भद्दा हुन्छ। न लुगाफाटो लगाएको सुहाउँछ, न हेर्दा छरितो नै देखिन्छ। अर्कोतिर हिँडडुल गर्न सहज हुँदैन । शरीर मोटो भएपछि फुर्ति घट्छ।

मोटोपनले पैदा गर्ने रोग

मोटोपन घटाउनु वा मोटो हुँदै नहुनु वा मोटोपन व्यवस्थापन गर्नु भनेको शरीरलाई स्लिम बनाउनु मात्र होइन। संभावित रोगको जोखिमबाट बच्नु पनि हो। मोटोपनले उच्च रक्तचाप, मधुमेह, कोलोस्टोर लगायत मुटु सम्बन्धी रोग जन्माउँछ। यसले स्वासप्रश्वासमा असर गर्छ। भनिन्छ, बाँझोपन पनि ल्याउँछ।

दक्षिण एशियाको तथ्यांक

मोटोपन वर्तमान समयको ठूलो चुनौती हो। अहिलेको जीवनशैलीले मोटोपनलाई बढाव दिइरहेको छ। नेपाली समाजका लागि मोटोपन टाउको दुखाईको विषय हो। तर, नेपाली परिवेशमा मात्र होइन, विश्वकै लागि यो टाउको दुखाईको विषय हो। ग्लोबल न्युटि्रसनले भर्खरै सार्वजनिक गरेको रिपोर्टले भन्छ, अघिल्लो बर्ष दक्षिण एसियामा मात्र करिब २४ प्रतिशत महिलामा मोटोपनको समस्या देखिएको छ। नेपालमा २२ प्रतिशत महिलालाई मोटोपनले गाँजेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन भन्छ, ‘विश्वमा करिब एक अर्ब ९ करोड मानिस मोटोपनको शिकार भएका छन्। यसमा बालबालिकाको संख्या पनि उत्तिकै छ। अब के गरौं ?

मोटोपन किन हुन्छ भन्ने समस्याको निराकरण खोज्ने हो भने यसबाट छुटकारा पाइन्छ। मोटोपन मुलत हाम्रो खराब जीवनशैलीको कारण हुन्छ। एकातिर निस्त्रिmय दिनचर्या, अर्कोतिर अस्वस्थ्यकर खानपान। फास्टफुड, चिल्लोचाप्लो, मसलेदार खानेकुराको सेवन अत्याधिक बढेको छ। त्यसअनुरुप शारीरिक सक्रियता घट्दै गएको छ।

हामी काम पनि बसीबसी गर्छौ। खेल्नका लागि पनि मैदान होइन, मोवाइल वा भिडियो गेम रोज्छौ। यता भोज, पार्टी, फेमेली गेटटुगेदर, चाडपर्व आदिको नाममा खाने संस्कृति बढ्दो छ। यहि कारण हामी मोटो हुँदैछौ। भनौ, हामीलाई मोटोपनले गाँज्दैछ। चिकित्सकहरुले भन्दै आएका छन्, खानका लागि बाँच्ने प्रवृत्ति नै यसको मूल कारण हो। बाँच्नका लागि खाने होइन, खानका लागि बाँच्ने। बद्लिदो जीवनशैली, अस्वस्थ्यकर खानपान लगायतका कारण नेपाल लगायतको दक्षिण एसियाली मुलुकका महिलाहरुमा मोटोपनाको समस्या बढ्दै गएको चिकित्सकहरु बताउँछन्।

मोटोपनबाट छुटकारा पाउन मूलत आफ्नो जीवनशैली परिवर्तन गर्नुपर्छ। निस्त्रिmय बस्ने वा शारीरिक गतिविधि नगरी बस्ने प्रवृत्ति त्याग्नुपर्छ। शरीर चलायमान हुनुपर्छ। त्यही अनुरुप स्वस्थ्य र सन्तुलित खानेकुरा सेवन गर्नुपर्छ। त्यससँगै व्यायामलाई जीवनकै अभिन्न पाटोको रुपमा लिनुपर्छ। यहाँ सामान्य टिप्स दिइएको छ।

  1. चिल्लो, तारेको, भुटेको, मसलेदार खानेकुरा त्यागौं 

  2. सकेसम्म उसिनेको खानेकुरा सेवन गरौं 

  3. रेष्टुरेन्टको खानेकुरा, फास्टफूड, जंकफूड खाने नगरौं 

  4. एकै पटक धेरै खाने, खाना खाइसकेर सुत्ने जस्ता बानी त्यागौं 

  5. थोरै थोरै तर धेरै पटक खानेकुरा सेवन गरौं 

  6. खानेकुरामा सलादको मात्रा बढी हुनुपर्छ 

ताजा फलफूल सेवन गरौं। फलफूल, सलादको सेवनले मोटोपन नियन्त्रणमा प्रभावकारी काम गर्छ। बढिभन्दा बढि पैदल हिँड्न प्रयास गरौं । मोटोपना घटाउन कसरतको ठूलो भूमिका हुन्छ। नियमित कसरतले शरीरलाई चुस्त र स्लिम राख्छ। नास्ताले हाम्रो दिनभरीको पोषणसम्वन्धि आवश्यकतालाई पूरा गर्छ। त्यसैले नास्तालाई बढिभन्दा बढि पौष्टिक बनाएर खाने गरौं। ओखर बेस्सरी खानुपर्छ। यसले ओमेगा ३ फ्याटी एसिडको राम्रो मात्रा प्राप्त हून्छ, स्मरणशक्ति तेज रहन्छ र जवान राख्छ। 

स्लीम राख्न दहीले पनि निकै मद्दत गर्छ। दहीमा प्रोबायोटिक्स हुन्छ, जुन राम्रो ब्याक्टेरिया हो। यसले शरीरको प्रतिरोधक क्षमता बढाउँछ। दैनिक एक कचौरा दही सेवन गर्नुभयो भने शरीरमा उर्जा पनि प्राप्त हुन्छ। आइरनबाट भरपुर चिजहरु जस्तै स्याउ र मूला खाँदा शरीरमा ताकत प्राप्त हुन्छ। साथै केही समय घाममा बसेर बदाम खाएमा स्फूर्तिको महसुस गर्नेछन्।

बालबालिकाको संगतबारे अभिभावकले ध्यान दिनैपर्ने कुराहरु

Sunday, September 26, 2021

बालबालिकाको संगतबारे अभिभावकले ध्यान दिनैपर्ने कुराहरु

बालबालिकाहरूले हरेक समय केही न केही सिकिरहेकै हुन्छन्। जब उनीहरू साना हुन्छन्, मातापिता तथा परिवारका सदस्यबाट विभिन्न कुरा सिक्ने गर्छन्। जब उनीहरू बाहिर निस्कन थाल्छन्, वरिपरिको वातावरणबाट कैयौं कुरा सिक्ने गर्छन्। अनि, जब स्कुल जान थाल्छन्, उनीहरूले साथीभाइबाट विभिन्न कुरा सिक्ने गर्छन्। स्कुले उमेर नै यस्तो उमेर हो, जतिबेला बालबालिकाहरू परिवारको तुलनामा साथीभाइसित बढी घुलमिल हुने गर्छन्। उनीहरूबाटै सही गलत सिक्ने गर्छन्। कलिला उमेरका बालबालिकाहरूलाई सही के हो र गलत के हो भन्ने कुरा थाहा हुँदैन।

धेरैजसो आमाबाबु आफ्ना बालबालिकाका गतिविधिलाई लिएर निकै चिन्तित हुने गर्छन्। उनीहरूलाई बालबालिकाहरूसित कसरी व्यवहार गर्ने भन्ने कुराको जानकारी हुँदैन। जब कि हरेक आमाबाबुले यस विषयमा चिन्ता लिनुको सट्टा समस्याको समाधान खोज्नतिर लाग्नुपर्छ। यसका लागि निम्न लिखित उपाय अवलम्बन गर्न सकिन्छ। घरमा बालबालिकालाई ध्यान दिन नसक्दा बालबालिकाहरू यस्ता साथीहरूको संगतमा पर्छन् जो भनेको मान्न्दैनन् र अरूलाई गाली गर्नुका साथै झैझगडा गर्न पनि पछि पर्दैनन् । बालबालिका त्यस्ता साथीहरूको संगतमा परेका छन् भने उनीहरूको व्यवहारमा समेत तुरुन्तै परिवर्तन देखा पर्न थाल्छ, जुन उनीहरूको व्यक्तित्व विकासको लागि हानिकारक छ ।

कतिपय बालबालिकाहरू सही र फरक बीचको गलत छुट्याउन सक्दैनन्। जसका कारण उनीहरूले अन्जानमै अरूको बानी अपनाउन थाल्छन् । परिणामस्वरूप उनीहरू गलत संगतमा पर्ने गर्छन् । -बालबालिकाले जे जस्ता कुरा सिक्छन्, घर वा वरिपरिको वातावरणबाटै सिक्ने गर्छन् । त्यसैले बालबालिकामा कुनै परिवर्तन देखेमा वा बालबालिकाले कुनै अभद्र व्यवहार गरेमा उनीहरूलाई तुरुन्तै रोक्नुपर्छ। उनीहरूलाई यसो गर्न रोक्नुको कारण बताउनु पर्छ ता कि उक्त व्यवहार बालबालिकाले पुनः नदोहोर्‍याऊन्। कयौँ पटक बालबालिका अभिभावकको ध्यान आफूतिर आकषिर्त गर्नका लागि समेत गलत काम गर्छन्। उक्त गल्तीलाई उनीहरूले तुरुन्तै सुधार्ने पनि गर्छन्। त्यसैले उनीहरूलाई मायाका साथमा हेरचाह गर्न पनि जरुरी छ।बालबालिकाहरूले टिभीमा कस्ता कार्यक्रम हेर्ने गर्छन्, उनीहरूले त्यस्ता कार्यक्रमबाट कुनै नराम्रो कुरा सिकिरहेका छ छैनन्, त्यसबारे पनि विशेष ध्यान दिनु जरुरी छ। बालबालिकाहरूले कस्ता साथी बनाएका छन् त्यसबारे जान्ने, उनीहरूसित कुरा गर्ने, घरमा बोलाउने तथा उनीहरूलाई चिनेर पनि बालबालिका कस्ता साथीको संगतमा छन् भन्ने कुरा थाहा पाउन सकिन्छ ।

यी कुरामा पनि ध्यान दिने कि ?

त्यसरी बालबालिकाहरूको साथीलाई भेट्दा उसको गलत कामका लागि कहिल्यै गाली गर्नु हुँदैन। बरु उसको साथीहरू गइसकेपछि उसको गल्तीबारे सम्झाउन सकिन्छ। बालबालिकासित साथीको व्यवहार गर्न जरुरी छ ता कि आवश्यकता परेमा उनीहरूले आˆनो कुरा विना कुनै डर बताउन सकून् । बालबालिकाहरूसित बोल्दा आफ्नो भाषामा पनि ध्यान दिनुपर्छ। बालबालिकाहरू जति कुरा सिक्छन् त्यसमा अभिभावकको ठूलो भूमिका हुने गर्छ। कुनै कारणवश मुखबाट अपशब्द वा गलत शब्द निस्किहाल्यो भने पनि तुरुन्तै सरी भन्नुपर्छ ।

ठूलो परिवारमा बस्नाले पनि बालबालिका जिद्दी हुने गर्छन् । त्यसैले बालबालिकालाई मायाका साथै आवश्यक परेमा गाली गर्नु पनि आवश्यक छ । बालबालिकाहरूसित धेरै भन्दा धेरै समय विताउने कोसिस गर्नुपर्छ । उनीहरूसित धेरैभन्दा धेरै समय बिताएर उनीहरूलाई गलत संगतमा फस्नबाट बचाउन सकिन्छ ।


अनलाइन कक्षाले बालबच्चाको स्वास्थ्यमा पर्ने जोखिम यसरि कम गर्न सकिन्छ

Sunday, September 26, 2021

अनलाइन कक्षाले बालबच्चाको स्वास्थ्यमा पर्ने जोखिम यसरि कम गर्न सकिन्छ

कोरोना महामारीको दोस्रो लहरका कारण यो वर्ष विद्यालय खुल्नै पाएका छैनन् । स्थानीयले दिएको निर्देशन पालना गर्दै विद्यालयहरूले आन्तरिक मूल्यांकनपछि इन्टरनेट पहुँचमा भएका विद्यार्थीलाई अनलाइन कक्षामा जोडिरहेका छन् । महामारीको अप्ठ्यारो अवस्थामा सरकारले ल्याएको ‘वैकल्पिक प्रणालीबाट विद्यार्थीको सिकाइ सहजीकरण निर्देशिका, २०७७’ अनुसार विद्यालयहरुले बालबालिकाहरुलाई सिकाइसँग जोडेका छन् ।

विद्यार्थीलाई सिकाइबाट बञ्चित हुन नदिने उद्देश्यले ल्याइएको निर्देशिकाले अनलाइन, रेडियो, टेलिभिजन, खुला शिक्षाबाट बालबालिकालाई सिकाइसँग जोड्न सकिने उपाय दिएको छ । बजार, सहरी क्षेत्रका अधिकांश बालबालिका अनलाइन कक्षामा जोडिएका छन् ।

तर एकोहोरो अनलाइन कक्षाले बालबालिकालाई नकारात्मक प्रभाव पार्न थालेको अभिभावकहरुले गुनासो गर्न थालेका छन् । विद्यालयको निरन्तर एकतर्फी कक्षाले उनीहरूको शारीरिक तथा मनोसामाजिक स्वास्थ्यमा असर देखिन थालेको अभिभावकहरुको भनाइ छ ।

उदाहरण १

नागार्जुन १ रानीबन निवासी नानीमैया ढुंगानाका दुई छोरीहरु कक्षा ६ र १ मा पढ्छन् । उनीहरु स्थानीय एक सामुदायीक विद्यालयका विद्यार्थी हुन् । बिहान पौने ११ देखि साँझ पौने ४ बजेसम्म निरन्तर कक्षा हुन्छ । दिउँसो एक बजे आधा घन्टाको खाजा खाने विदा हुन्छ । बाँकी सबै समयमा निरन्तर कक्षा हुन्छ । निरन्तरको कक्षा र होमवर्कका कारण बच्चाहरु दुब्लाउँदै गएको नानीमैयाको गुनासो छ । उनी भन्छिन् ‘निरन्तरको कक्षाले उनीहरु साह्रै थाक्छन् । कहिलेकाहीं साँझ खाना नै नखाइ सुत्छन् ।’ एकोहोरो बसेर पढ्नुपर्दा गाह्रो मान्ने, ढल्कन खोज्ने, बाहिर खेल्न जान नखोज्ने समस्या देखिन थालेको नानीमैयाको भनाइ छ । यसले भविष्यमा पार्ने असर कस्तो हुने भन्ने चिन्ताले सताउन थालेको उनी बताउँछिन् ।

उदाहरण २

लैनचौर निवासी शोभा पुडासैनीका तीन भाइ छोराहरु छन् । उनका छोराहरु कक्षा ८, ६ र ४ मा पढ्छन् । स्थानीय निजी विद्यालयमा पढ्ने शोभाका छोराहरुको कक्षा बिहान र साँझ दुई समयमा हुन्छ । शोभाले अनलाइन कक्षाले नकारात्मक असर पार्न थालेको महसुस गर्न थालेकी छिन् । उनी भन्छिन्, ‘शारीरिक गतिविधि बन्द भएको छ । त्यसले गर्दा मोटाएका पनि छन् । कतै बाहिर जान नखोज्ने, मोबाइलमा नै खेलेर बस्न खोज्ने भएका छन् ।’

लामो समय मोबाइल र ट्याबमा हेरिरहनु पर्ने भएकाले आँखा पोल्यो भन्ने, ढाड दुख्यो भन्ने गुनासो गर्न थालेको शोभा बताउँछिन् । शोभालाई अनलाइन कक्षाले छोराहरुको मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्यमा असर गरिरहेको हो कि जस्तो लाग्न थालेको छ । पहिला सकेसम्म घर बाहिर खेल्न खोज्ने शोभाका छोराहरु अहिले सकेसम्म घरभित्रै मोबाइल अथवा ट्याबमा आफैं बसेर खेल्न पाए झैं गर्न थालेका छन् । उनी भन्छिन्, ‘मोबाइलमा एकोहोरो हेरिरहँदा आँखा पोल्यो, ढाड दुख्यो भन्छन् । म सकेसम्म पढाइ सकिएपछि घरका कामहरु पनि सिकाउन खोज्छु । तर चासो कम दिन्छन् । ध्यान मोबाइल अथवा ट्याबमा नै हुन्छ ।’

प्रविधि हुने र नहुने दुवै वर्गका बालबालिकालाई असर

एकोहोरो अनलाइन कक्षाले बच्चाहरुमा ‘डिजिटल एडिक्सन’को जोखिमसँगै उनीहरुको शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि प्रत्यक्ष असर गर्ने एक्युपंचरिस्ट सुदर्शन बस्नेत बताउँछन् । उनको भनाइ अनुसार लामो समयसम्म एकोहोरो मोबाइल, ल्यापटपमा हेरिरहँदा स्क्रिनले आँखामा समस्या आउने, बसाइको आसन नमिल्दा नसा र मेरुदण्डको समस्या हुने जोखिम रहन्छ । उनी भन्छन्, ‘लामो समयसम्म एकोहोरो बसाइले पार्ने असर भनेको दीर्घकालीन समस्या हो ।

बालबालिकाको बसाइ नमिल्दा स्पाइन र जोर्नीहरुमा समस्या देखिन सक्ने सम्भावना हुन्छ ।’ शारीरिक गतिविधि कम हुँदा बालबालिकाको शरीर बोधो हुने, अल्छी हुने र यसले भविष्यमा गम्भीर असर पार्ने हुँदा विद्यालयले ध्यान दिनुपर्ने एक्युपञ्चरिष्ट बस्नेत बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘बालबालिकालाई कक्षा अगाडि अथवा पछाडि शारीरिक व्यायाम गराउनुपर्छ । यसले उनीहरुको मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्य स्वस्थ्य राख्न मद्दत गर्छ ।’

नेपाल बाल चिकित्सक समाजका अध्यक्ष डा.गणेश राई अनलाइन कक्षाले प्रविधि हुने र नहुने दुबै वर्गका बालबालिकालाई असर पारिरहेको बताउँछन् । प्रविधि नहुने बालबालिकाहरु सिकाइबाट बन्चित छन् त्यसले गर्दा मानसिक स्वास्थ्यमा समस्या भइरहेको छ । प्रविधिको पहुँचमा हुने बालबालिकाहरु मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्य समस्या जोखिममा रहेका छन् ।

निरन्तर अनलाइन कक्षाले गर्दा आँखामा समस्या आउने, घोप्टिएर पढ्दा घाँटीमा समस्या हुने, ढाडमा समस्या हुने, निरन्तर घोप्टो परेर बस्दा विस्तारै कुप्रो पर्दै जाने समस्या हुन सक्छ । निरन्तर कुप्रो पर्दा नसा च्यापिने समस्या हुने जोखिम रहेको डा.राई बताउँछन् ।

यस्ता जोखिमबाट टाढा राख्नको लागि अभिभावकले बालबालिकाको बसाइमा ध्यान दिने, विद्यालयले दिने होमवर्क कपीमा लेखेर बुझाउन प्रात्साहित गर्ने, कम्तीमा डेढ फिट टाढा प्रविधि राखेर पढ्न लगाउने गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ । डा. राई बालबालिकालाई नियमित शारीरिक अभ्यास गराउन सुझाव दिन्छन् । उनी भन्छन्, ‘युट्युबमा उमेर समूह अनुसार पाइने योग अभ्यास अथवा योग प्रशिक्षकसँग सुझाव लिएर योग गराउन सकिन्छ । यसले बालबालिकाको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य स्वस्थ्य राख्न सहयोग पुग्छ ।’


तपाईको आफ्नो राम्रो वा नराम्रो बानीले बच्चामा कस्तो प्रभाव पार्दछ?

Sunday, September 26, 2021

 तपाईको आफ्नो राम्रो वा नराम्रो बानीले बच्चामा कस्तो प्रभाव पार्दछ?

विवाह होस् वा व्रतबन्ध, पारिवारिक होस् वा साथीभाइसँग जमघट, हरेक सभा, समारोहमा मदिरा अनिवार्य हुन्छ । परिवर्तित जीवनशैलीमा आफूलाई अभ्यस्त गराउन मदिराको सेवन गर्नु अब नेपाली समाजमा खासै नौलो रहेन । तथापि जमघटको नाममा दिनहँु मदिराको सेवन गर्दाचाहिँ व्यक्तिको स्वास्थ्यमा मात्र नभई त्यसको असर पूरै परिवारले समेत भोग्नु पर्छ । अझ घरमा बालबालिका छन्, भने त्यसको असर सबैभन्दा धेरै बालबालिकालाई नै हुने गर्छ ।

घरमा आमा, बाबु वा दुईजनामा मदिराको कुलतमा फसेका कारण उनीहरूको अधिकांश समय मदिरा सेवन गर्नमै बित्ने गर्छ । जसका कारण बालबालिकाले आफूलाई लागेको कुरा अभिभावक समक्ष खुलस्त भन्न सक्दैनन् । साथै उनीहरूको स्याहार समेत राम्रोसित हुँदैन । कतिसम्म भने बालबालिकालाई कुनै रोगको संक्रमण भएमा समेत उनीहरूको उचित उपचार हुन सक्दैन । यसको प्रत्यक्ष असर बालबालिकाहरूमा त पर्छ नै । बालबालिकाको मनोविज्ञान तथा वृद्धिविकासमा समेत यसको असर देखिने गर्छ ।

मदिराले बालबालिकालाई कसरी असर गर्छ?

आमाबाबुले अत्यधिक मदिराको सेवन गरेमा त्यसको असर सबैभन्दा बढी बालबालिकालाई पर्छ । उनीहरू सधैभरि तनावमा रहनुका साथै उनीहरूको अधिकांश समय आमाबाबुले मदिरा गर्नुको कारणबारे सोच्दैमा बित्ने गर्छ । -आफ्ना अभिभावकले अत्यधिक मदिराको सेवन गर्छन् भन्ने कुरालाई बालबालिकाले स्वीकारे पनि समाजका कारण ती बालबालिका अरूसित सजिलै घुलमिल हुन सक्दैनन् । यसबाट उनीहरूले एक्लो महसुस गर्न थाल्छन् ।

-त्यति मात्र हैन, यस्ता सामाजिक परिवेशमा हुर्केका बालबालिकाले आफ्ना कुरा अरूसित खुलस्त भन्न सक्दैनन् । जसका कारण उनीहरूले आफ्नो भावना दबाउने गर्छन् । उनीहरूमा तनाव तथा डिप्रेसनको समस्या निम्तने गर्छ । -घरमा आमाबाबु दुवैले मदिरापान गरेमा त्यस्तो घरको वातावरणले बालबालिकाको मनोविज्ञानमा त असर पर्छ नै । साथै, उनीहरूको पढाइलेखाइ, बुझाइ, स्वास्थ्य लगायतको सोच्न सक्ने क्षमतामा समेत असर पर्छ । – यस्ता बालबालिकामा आत्मसम्मानको अभाव, विश्वासको कमीका साथै धेरै तनाव रहने गर्छ, जसका कारण बालबालिका पछि गएर कुनै पनि कुरा गर्नबाट निरुत्साहित हुन्छन् ।

यस्तो वातावरणबाट बालबालिकालाई टाढा राख्नु प्रत्येक अभिभावकको जिम्मेवारी हो । कर्तव्य हो । यसको लागि प्रत्येक अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई अत्यधिक मदिराको सेवन गर्ने व्यक्तिबाट टाढै राखेर पनि यो समस्या कम गर्न सक्दछन् । अत्यधिक मदिराको सेवन गर्ने व्यक्तिलाई मदिरा सेवन गर्नबाट निरुत्साहित गरेर, मदिरा छुटाउने ठाउँको बारेमा सही जानकारी दिएर तथा पुनस्र्थापना केन्द्रमा जाने सुझाव दिएर पनि यो समस्या हल गर्न सकिन्छ । यतिले पनि नभएमा भने अत्यधिक मदिरा सेवन गर्ने व्यक्तिबाट टाढा भएर पनि बालबालिकालाई यस्तो परिवेशबाट टाढा राख्न सकिन्छ ।

 

 


बालबालिकालाइ सिकाउनुपर्ने अत्यावस्यक ब्यबहारकुशल सिपहरु

Sunday, September 26, 2021

बालबालिकालाइ सिकाउनुपर्ने अत्यावस्यक ब्यबहारकुशल सिपहरु

 

तपाईको बालबालिकामा छुच्चो बानी बिकास भइरहेको हुन सक्छ र बालबालिकाहरूले यो कुरा महसुस नै गरेका हुँदैनन् । जस्तै कसैलाई बोल्दाबोल्दै बीचमा अवरोध गर्ने, नाक कोट्याउने वा उनीहरूको अगाडि हिँडिरहेका महिलाको बारेमा नराम्रो प्रतिक्रिया गर्ने कुराहरू शिष्ट हुँदैन भन्ने कुरा उनीहरूलाई थाहा नै हुँदैन । हिजोआजको व्यस्त जीवनशैलीको कारण बिहानदेखि बेलुकासम्म व्यस्त रहने आमाबुबाहरूले आफ्नो बालबालिकालाई असल बानीब्यहोरा सिकाउनको लागि समय दिन भ्याएका हुँदैनन् । यस्ता स-साना बानीहरूमा ध्यान दिनुभयो भने तपाईले आफ्नो बालबालिकालाई शिष्ट, असल र सबैले मन पराउने खालको बनाउन सक्नुहुन्छ । तपाईको बालबालिकामा यी बिनम्रताको सामान्य नियमहरूमा बानी बस्यो भने त्यसले उनीहरूलाई सधैं अरूको राम्रो नजरमा पर्न सहयोग गर्छ ।

आफ्नो बालबालिकाहरूलाई सिकाउनुहोस् यी २५ असल बानी : 

१. कसैसँग केही कुरा सोध्दा सधैं प्लिज (कृपया) भन्ने । 

२. कसैबाट केही प्राप्त गर्दा थ्याङ्क यु (धन्यवाद) भन्ने । 

३.केही इमर्जेन्सी छैन भने कसैलाई पनि बीचमा बोलिरहेको बेलामा अवरोध नगर । उनीहरूले आफ्नो कुराकानी सकेपछि आफैं तिमीसँग कुरा गर्छन् भनेर सिकाउने । 

४. तिमीलाई कसैसँग कुराकानी सुरु गर्न छ र आफ्नो ध्यान आफूतिर तान्नु छ भने एस्क्युज मी (माफ गर्नुहोला) भन्नु उत्तम हुन्छ भनेर सिकाउने । 

५. तिमीलाई केही काम गर्नु छ भने वा केही सुरु गर्ने बारेमा द्विविधा छ भने सबैभन्दा पहिले आमाबुबासँग अनुमति लिने गर भनी सिकाउने ।

६. तिमीलाई मन नपर्ने कुराहरू र कसैप्रति भएको नकरात्मक भावनाहरू आफैभित्र राख्ने गर वा आफ्नो साथीहरूमा मात्रै सीमित राख । अरू ठूला मानिसलाई नसुनाऊ । यो दुनियाँ तिमीलाई के मन पर्दैन भन्ने कुरा जान्न चाहँदैन भनेर सिकाउने । 

७. कसैको शारीरिक बनोटको बारेमा नराम्रो प्रतिक्रिया दिने नगर । प्रशंसा गर्नचाहिँ हुन्छ भनेर सिकाउने । 

८. जब कसैले तिमी तिमी सञ्चै छौ भनेर सोध्छन् त्यसको उत्तर देऊ र उनीहरूलाई पनि सञ्चो विसन्चो सोध भनेर सिकाउने । 

९. जब तिमीले आफ्नो साथीकोमा गएर समय बिताउँछौ त्यसपछि साथी र उसको आमाबुबालाई थ्याङ्क यु -धन्यवाद) भन्न नभुल है भनी सिकाउने ।

९. बन्द रहेको ढोकामा जहिल्यै पनि ढकढक्याउन तथा छिर्नुभन्दा पहिले कसैले खोल्छ कि भनेर एकछिन पर्खन सिकाउने । 

१०. कसैलाई फोन गर्दा पहिले आफ्नो परिचय दिन र आफूले फोन गरेको मानिससँग बोल्न सक्छु कि सक्दिन भनेर सोध्न सिकाउने । 

१२. सधैं अरूको प्रंसशा गर्ने गर र कसैले तिमीलाई केही उपहार दियो भने थ्याङ्क यु (धन्यवाद) भन्ने गर । इमेलको यो युगमा हातैले लेखेर थ्याङ्क यु भन्नु पनि धेरै नै प्रभावकारी हुन्छ भनेर सिकाउने । 

१३. कहिल्यै पनि नराम्रा शब्दहरू नबोल । ठूला मानिसहरूले यस्तो बोलेको मन पराउँदैनन् भनी सिकाउने । 

१४. मानिसहरूलाई कहिल्यै पनि उनीहरूको नराम्रो नामले नबोलाऊ भनी सिकाउने ।

१५. कसैको पनि मजाक नउडाऊ, अरूलाई जिस्क्याउने र समूहमा बसेर अरूलाई उडाउनु राम्रो होइन भन्ने कुरा सिकाउने । 

१६. विद्यालयमा कुनै नाटक वा एसेम्ब्ली बोरिङ छ भने पनि शान्तसँग बस्न र त्यसमा रुचि लिएको जस्तो गर्न सिकाउने । त्यसमा अभिनय गर्ने वा प्रस्तुति दिनेले सकेसम्म राम्रो गरिरहेका हुन्छन् भनेर बुझाउने । 

१७.तिमी कसैसँग ठोक्कियौ भने तुरुन्तै एस्क्युज मि (माफ गर्नुहोला) भन्ने गर भनी सिकाउने । 

१८. खोक्दा वा हाछ्युँ आउँदा आफ्नो मुख छोप्न र मानिसहरूको अगाडि नाक नकोट्याउन सिकाउने । 

१९. जब तिमी ढोका छेउमा हिँड्छौ तब अरु कसैलाई एक छिन ढोका खोलेर सहयोग गरिदिन सक्छौ भनेरु सिकाउने । 

२०. तिमी आमाबुवा, शिक्षक/शिक्षिका वा छिमेकीको अगाडि हिड्दै छौ र उनीहरू केही काम गरिरहेका छन् सहयोगको लागि सोध्ने गर । तिमीले यसरी काम गर्दा केही सिक्न पनि सक्छौ भनी सिकाउने ।

२१. आमाबुबाले केही गरिदिन आग्रह गर्नुहुन्छ भने नरिसाईकन मुस्कुराएर त्यो काम गर्नुपर्छ भनेर सिकाउने । 

२२. जब कसैले तिमीलाई सहयोग गर्छ भने उनीहरूलाई थ्याङ्क यु (धन्यवाद) भन्न नभुल । यसो गर्नाले अर्कोपटक पनि उनीहरू तिमीलाई सहयोग गर्न तयार हुन्छन् । 

२३. खाना खाने भाँडाहरू राम्रोसँग प्रयोग गर । तिमी त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने जान्दैनौ भने आफ्नो आमाबुबासँग सोध्न सक्छौ र ठूला मानिसहरूले कसरी प्रयोग गर्छन् भनेर हेर्न पनि सक्छौ भनेर सिकाउने । 

२४ खाना खाने बेलामा आफ्नो काखमा एउटा न्यापकिन राख्ने गर र आवश्यक परेको बेलामा त्यसले आफ्नो मुख पुछ्ने गर भनी सिकाउने । 

२५ आफूले नभेट्ने ठाउँमा भएका सामानहरू आफैं झिक्ने प्रयास नगरी आमाबुबालाई त्यो सामान झिकिदिन आग्रह गर्नुपछृ भनी सिकाउने ।


खेलकुदले बालबालिकाको सिकाइ र स्वास्थ्यमा सकारत्मक प्रभाव ल्याउँछ

Sunday, September 26, 2021

 

खेलकुदले बालबालिकाको सिकाइ र स्वास्थ्यमा सकारत्मक प्रभाव ल्याउँछ

‘खेल्न थाल्यो भने पढाई बिगार्छ’ भन्ने पुरातन मान्यता अहिले रद्दीको टोकरीमा मिल्काए हुन्छ । अघिल्लो पुस्तासम्म ‘खेलकुदले पढाईमा बाधा पुग्छ’ भन्ने सोचिन्थ्यो । त्यही कारण बच्चालाई सकेसम्म खेलकुदमा लगाउने होइन, बरु पढाईमा जोड दिने गरिन्थ्यो । यद्यपी विगतमा बच्चाहरुले खेल्ने अनुकुलता भने पाए । मनोरञ्जनको माध्याम भनेकै खेल थियो । खेलमा पनि, घरबाहिरको खेल । फुटबल, भलिबल, ब्याडमिन्टन, क्रिकेट । त्यसबाहेक, डुम-राजा, चोर-पुलिस, डन्डिबियो जस्ता थुप्रै खेलमा बच्चाहरु अभ्यस्त थिए ।

अहिलेका बच्चाहरुलाई भने यस्तो अनुकुलता छैन । उनीहरु खेल्न त खोज्छन्, तर साथी छैनन् । खेल्न त खोज्छन्, तर मैदान छैन । खेल्न त खोज्छन्, तर बुवाआमा राजी छैनन् ।

निगरानी होइन, नियन्त्रण

अहिले धेरै दम्पतीका एकल सन्तान छन् । एक्लो बच्चा भएपछि सबैको माया त्यही बच्चामा केन्दि्रत हुन्छ । मायाको नाममा हामी निगरानी गरिरहेका हुन्छौं । बच्चालाई गर्न दिने भन्दा नगर्न दिने कुराको सूची लामो बनाइरहेका हुन्छौं । यसो नगर, उसो नगर भनेर उनीहरुलाई धेरै कुरामा बन्देज लगाउँछौं, ताकि आफ्नो छोराछोरी कुनै जोखिममा नपरोस् ।

बाहिर दौडन लाग्यो भने हामी कराउँछौ, ‘नकुद, बिस्तारै हिँड । लडिन्छ ।’ अरु बच्चासँग खेल्न थाल्यो भने हामी भन्छौं, ‘अलग अलग खेल, नभए झगडा गर्छौं ।’ कुनै काम गर्न लाग्यो भने हामी भन्छौ, ‘अहो, नगर । तिमीले जान्दैनौ ।’ बच्चालाई यसरी निगरानी गर्छौ, जसले उनीहरु कुनै बधुवा पशुजस्तै हुन्छन् । उनीहरुले आफुखुसी केहीपनि गर्न पाउँदैनन् । हरेक काममा आमाबुवाको नियन्त्रण रहन्छ । बच्चाको रेखदेख गर्ने नाममा आमाबुवाले उनीहरुलाई बाहिर जान दिदैनन् । घरभित्रै खेल्न छाड्छन् । ल्यापटप, मोवाइलमा खेलेपछि बच्चाहरु सुरक्षित हुन्छन् भन्ने मनासय हुन्छ ।

भिडियो गेमको लत

घरबाहिर जान नपाएपछि बच्चाहरु घरभित्रकै खेल खेल्छन् । घरभित्रको खेल खेल्नका लागि उनीहरुसँग साथी हुँदैन । आफ्ना दौतरी हुँदैनन् । आमाबुवाले बच्चा जस्तो खेलिदिदैनन् । यस्तो अवस्थामा उनीहरुलाई मोवाइल, ट्याबमा खेल खेल्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ । हुन त, यस्ता खेलहरुले पनि उनीहरुमा केही न केही फाइदा त गर्छ । यस्ता खेलहरुले सिघ्र निर्णय क्षमता बढाउँछ । धैर्यवान् बन्न सिकाउँछ । साथसाथै चलाख पनि बनाउँछ ।

तर, घरभित्र खेलिने यस्ता भर्चुअल खेलको फाइदाभन्दा बढी बेफाइदा छ । मूलत यस्ता खेलले बच्चालाई केही कुरामा प्रत्यक्ष असर गर्छ ।

१. यस्ता खेलले बच्चालाई एक्लो बनाउँछ । उनीहरु समूहमा घुलमिल हुँदैनन् ।

२. शारीरिक रुपमा निस्क्रिय हुन्छन् । उनीहरुको शारीरिक विकासमा अवरोध पुग्छ ।

३. त्यस्ता डिभाइसबाट आउने विकिरणले आँखालगायत अंगमा क्षति/हानी पुग्छ ।

४. मोवाइल, ल्यापटपमा खेल खेल्दा खेल्दै उनीहरु नराम्रा (अनुपयोगी) सामाग्री हेर्न पुग्छन् ।

५. खेलकुदबाट हुने सर्वाङ्गीण विकासमा अवरोध पुग्छ ।

किन घरवाहिरको खेलमा प्रेरित गर्ने ?

खेल्नु र पढ्नुको ध्येय उस्तै हो । किताब पढेर जे सिक्छन्, खेलेर पनि उनीहरुले जीवनोपयोगी कुरा सिक्छन् । तर, हामीलाई के लाग्छ भने, खेलले पढाई बिगार्छ । वा, पढाईमा बाधा गर्छ । तर, खेलले पढाईमा बाधा गर्ने होइन बरु सहयोग पुर्‍याउँछ । कसरी ? पढ्नुको उदेश्य स्वस्थ्य जीवन-यापन गर्नु पनि हो । हामीले पाठ्युपुस्तकमा पढेका छौं, स्वस्थ्य हुनुपर्छ । तन्दुरुस्त हुनुपर्छ । नेतृत्व क्षमता हुनुपर्छ । आत्माविश्वास बढाउनुपर्छ ।

वास्तवमा पाठ्यपुस्तकले सिकाउने यी कुरा व्यवहारिक रुपले खेलकुदबाट सिक्न पाइन्छ । त्यसैले बच्चालाई खेलकुदमा प्रेरित गर्नुपर्छ । खेलकुदले बच्चालाई के-कस्ता कुरामा सक्षम बनाउँछ ? कसरी उनीहरुको सर्वाङ्गिण विकासमा सहयोग गर्छ ? अनलाइनखबरले बुँदागद रुपमा खेलकुदको फाइदाबारे जानकारी पेश गरेको छ ।

स्वस्थ्य र तन्दुरुस्त हुन्छन्

घरबाहिरको खेलले बच्चाको शारीरिक विकासमा खास सहयोग गर्छ । उफ्रिने, दौडने, तन्कने, खुम्चने जस्ता गतिविधिले उनीहरुको शारीरिक व्यायाम हुन्छ । यसले समूचित ढंगले उनीहरुको शारीरिक विकास हुन पाउँछ । खेल खेल्दा बच्चा शारीरिक रुपमा तगडा, बलियो, फुर्तिलो, स्वस्थ्य हुन्छन् ।

बौद्धिक क्षमता बढ्ने

जब शरीर स्वास्थ्य हुन्छ, त्यसको प्रभाव उनीहरुको मस्तिष्कमा पनि पर्छ । किनभने यो शरीरकै एक अंश हो । निरोगी, फुर्तिलो एवं तन्दुरुस्त बच्चाले कुनैपनि कुरा राम्ररी ग्रहण गर्न सक्छन् ।

समूहमा खेल्ने र मिल्ने भावनाको विकास

जब बच्चाहरु आफ्ना दौतरीसँग खेल्न थाल्छन्, यसले उनीहरु एकअर्कासँग खेल्न, मिल्न, रमाउन सिक्छन् । सामूहसँग घुलमिल हुन सक्छन् । यसले उनीहरुमा कुनैपनि कुरा साझेदार गर्न, मिलिजुली समस्याको हल निकाल्न सक्ने क्षमताको विकास हुन्छ । यसले टिमको भावना पनि विकास गर्छ । अर्थात टिमवर्कको । खेलमा एक्लो प्रयासले मात्र पुग्दैन । आफ्नो समूहसँग उचित तालमेल मिलाउनुपर्ने हुन्छ । यसले उनीहरुमा टिमवर्कको भावना विकास हुन्छ ।

अनुशासन सिक्छन्

कुनैपनि खेलकुदले सिकाउने मूल कुरा हो, अनुशासन । खेलकुदको आफ्नो नियम, परिधी र समयसीमा हुन्छ । त्यस्ता नियम, परिधी र समयसिमा भित्र रहेर प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ । यसले उनीहरुमा अनुशासनको भावना विकास हुन्छ । कुनैपनि काम गर्दा त्यसको मर्यादा र समयसीमाको ख्याल गर्ने बानीको विकास हुन्छ ।

प्रतिस्पर्धाको भावना विकास

खेलकुदले प्रतिस्पर्धाको भावना विकास गर्छ । आफ्ना प्रतिस्पर्धीलाई उछिन्नका लागि अनेक प्रयास गरिन्छ । प्रतिस्पर्धीलाई उछिनेर सफल हुने दौडले स्वस्थ्य प्रतिस्पर्धाको भावना विकास गर्छ ।

श्रमको महत्व सिकाउँछ

कुनैपनि खेलमा शारीरिक सक्रियता, बल, क्षमताको भरपुर प्रयोग हुन्छ । खेलकुदमा सफलता प्राप्त गर्नका लागि श्रम गर्न पर्छ । पसिना बगाउनु पर्छ । यसले श्रमको महत्वलाई बुझाउँछ ।

हार स्विकार्न सिकाउँछ

जीवनमा सधै जित हुँदैन । जीवनमा सधै सोचेजस्तो सफलता मिल्दैन । यस्तो कुराले हामीलाई हतोत्साही गर्छ । तर, खेलकुदमा लाग्नेहरुले हारलाई पनि सहज रुपमा पचाउन सक्छन् । खेलकुदमा हार र जित हुनु स्वभाविक हो । जब हार हुन्छ, त्यसलाई कसरी स्विकार्ने भन्ने कुरा खेलकुदले नै सिकाउँछ ।

समय व्यवस्थापनको ज्ञान

हरेक खेलको आफ्नै समयसीमा हुन्छ । खेल भनेकै निश्चित समयसीमाभित्र कुनै उपलब्धी हासिल गर्नु हो । यस किसिमको अभ्यासले बच्चाहरुमा समय व्यवस्थापनको व्यवहारिक ज्ञान पनि आर्जन हुन्छ ।


बच्चाहरुको एक आपसको झगडा नराम्रो मात्रै होइन राम्रो पनि हुन सक्छ

Sunday, September 26, 2021

 

बच्चाहरुको एक आपसको झगडा नराम्रो मात्रै होइन राम्रो पनि हुन सक्छ

घरमा बालबच्चा आपसमा झगडा गर्छन् । दाजु-भाई, दिदी-बहिनीबीच सानोतिनो कुरामा मनमुटाव हुन्छ । उनीहरु एकअर्कासँग झगडा गर्छन् । कुटाकुट गर्छन् । रुन्छन् । घुक्र्याउँछन् । त्यसपछि ? त्यसपछि उनीहरु आफै सम्हालिन्छन् । कसैले फकाउन पर्दैन, कसैले फुल्याउनु पर्दैन । आफै सम्हालिन्छन् । पुन उनीहरु एकअर्कासँग बोल्छन् । घुलमिल हुन्छन् । खेल्न थाल्छन् । रमाउन थाल्छन् । खेल्दाखेल्दै उनीहरुबीच मतान्तर हुन्छ । फेरी नोकझोक सुरु हुन्छ । एकले अर्कालाई आरोप लगाउन थाल्छन् । एकले अर्कालाई गाली गर्न थाल्छन् । उनीहरुमा यो उपक्रम दोहोरिरहन्छ ।

हामी आमाबुवा के गर्छौ ? :

हामीलाई थाहा छ, लडाई-झगडा ठिक होइन । मिलेर बस्नुपर्छ । ज्ञानी हुनुपर्छ । के आज तपाईं बच्चाजस्तै झगडा गर्नुहुन्छ ? के तपाईं अघिको सबै सत्रुता भुलेर पुन हार्दिकतासाथ मिल्नुहुन्छ ? पक्कै सक्नुहुन्न । किनभने तपाईंलाई थाहा छ, झगडा गर्नु ठिक होइन । मिल्नुपर्छ । मनभित्र जतिसुकै पीडा भएपनि, जतिसुकै बिरोध भएपनि तपाईं चुपचाप सहेर बस्नुहुन्छ । साथीले चित्त दुखाउने पो हो कि, साथीले नराम्रो पो मान्ने हो कि भनेर कतिपय विमती हुँदाहुँदै पनि तपाईं आफ्नो तर्क राख्नुहुन्न । बरु चुपचाप स्विकारोक्तीको टाउको हल्लाउनुहुन्छ । यसको अर्थ के भने हामी मनको कुरा गुम्साएर राख्छौ । मनमनै अरुलाई सत्तेसराप गर्छौ । मनमनै अरुलाई गाली गर्छौ । तर, खुलेर आफुलाई चित्त नबुझेको कुरा भन्दैनौ । यसको अर्थ हामी नाटक गर्छौ ।

जबकी बच्चाहरु नाटक गर्न जान्दैनन् । उनीहरु जे हो, त्यही भन्छन् । जे गर्नुपर्छ, त्यही गर्छन् । आफुलाई ढाकछोप गर्दैनन् । त्यसैले मिलेर खेल्दाखेल्दै कुनै साथीले कुनै कुरा बिगारमा बच्चाले साथी भनेर छुट दिदैन । तुरुन्त प्रतिक्रिया जनाउँछ । मानौ खेल्दाखेल्दै साथीले कही गल्ती गर्‍यो तब उनले तुरुन्तै भन्छन् कि, ‘तिमीले झेल गर्‍यौ ।’ यसै बिषयमा उनीहरु भनाभन पर्छ । झगडा गर्छन् । रुन्छन् । तर, पछि आफै सम्हालिन्छन् । पुन मिल्छन् । जब मिल्छन्, त्यसअघिको द्वेष, घृणा, रिस सबै पखालिएको हुन्छ । उनीहरुको मित्रता यसरी जोडिन्छ कि, त्यसमा कुनै स्वार्थ र संशय हुँदैन । हामी भने बाहिर बाहिर मिल्छौ । भित्र भित्र एकअर्कालाई सिध्याउने खेल रचिरहेका हुन्छौ । त्यही कारण हामी खुसी हुँदैनौ । मित्रतामा पनि हामीलाई आनन्द हुँदैन । जबकी एउटा बच्चा जब मिल्छन् र खेल्छन्, उनीहरु उन्मुक्त रमाइरहेका हुन्छन् ।

बालापनको सौन्दर्य :

तपाईं आँखा चिम्लेर सम्झनुहोस् त, आज जीवनलाई पछाडि फर्केर हेर्दा तपाईंलाई के कुराको याद आउँछ ? के कुराले तपाईं उद्वेलित हुनुहुन्छ ? के कुरा सम्झेर तपाईं रोमाञ्चक हुनुहुन्छ ? बाल्यकालमा चुपचाप लागेको ? बाल्यकालमा ज्ञानी भएर बसेको ? होइन, बाल्यकालमा गरेको फटाई, धुत्र्याई, नोकझोक, झगडा, लुछाचुडी । यीनै कुरा सम्झेर तपाईं आज आफ्नो बाल्यकालमा र्फकन चाहनुहुन्छ । बाल्यकालमा आफ्ना दाजुभाई दिदीबहिनीलाई दुःख दिएको, खानेकुरा खोसेर वा लुकाएर खाएको, लुगाको निहुँमा झगडा गरेको, खेल्दाखेल्दै कुटाकुट गरेको स्मरण गर्नुहोस् त, तपाईंको मन यसै-यसै रोमाञ्चित हुनपुग्छ । यदि त्यसबेला हामीलाई झगडा गर्न नदिएको भए ? खेलौना चोर्न र लुकाउन नदिएको भए ? खानेकुरा खोस्न नदिएको भए ? आज बाल्यकालको त्यो स्मरण हामीसँग रहँन्थ्यो र ? साना बालबच्चाहरु दाजुभाई, दिदीबहिनीमा आफुआफु लडाई झगडा गर्छन् । हामीलाई थाहा छैन, यो वालशुलभ प्रवृत्ति हो । वालापनको सौन्दर्य पनि हो ।

बाल्यकालको झगडा फाइदा पनि :

लडाई-झगडा नराम्रो हो । यसले सही नतिजा दिदैन । हामी यसै भन्छौ । तर, मनमा तुष राखिएर, मनमा अनेकौ कुष्ठा, रिस-राग राखेर गरिएको झगडाले नराम्रो नतिजा दिने हो । सामान्य कुरामा विमती भएर भनाभन हुनु । कुटाकुट गर्नु । रुनु कराउनु । यी सबै सामान्य हुन् । यस्तो लडाई झगडाले उनीहरुमा आफ्नो कुरा स्पष्टसँग राख्ने मौका दिलाउँछ । साथै आफ्नो कमजोरी पनि औल्याउने मौका पाउँछ । जब साथीले मेरो कामप्रति चित्त बुझाउँदैन, तब उनले मलाई गाली गर्न थाल्छ । यसको मतलब के भने, मैले गरेको काम अरुलाई मन परेको छैन । मैले गरेको काम सबैको लागि राम्रो हुन सकेको छैन । त्यही कारण उनीहरुले यसमा चित्त बुझाएनन् ।

यस किसिमको लडाई झगडाले उनीहरु थप माझिदै जान्छन् । परिस्कृत हुँदै जान्छन् । प्रकृतिले सायद त्यही कारण बाल्यकालको झगडालाई स्वभाविक बनाइदिएको हो, जसले बालबच्चालाई थप माझिने मौका मिल्छ । जब बच्चाहरु आपसमा झगडा गर्छन्, तब उनीहरु तर्क पनि गरिरहेका हुन्छन् । उनीहरुले आफ्नो कुरा सही हो भन्नेर पुष्टि गर्ने यत्न गरिरहेका हुन्छन् । यसबाट के सही, के गलत भन्ने कुरा पनि छुट्याइन्छ । उनीहरु एकअर्कालाई कुटाकुट गर्छन् । रुन्छन् । तब मन सफा हुन्छ । अघिसम्मको रिसराग पखालिन्छ । यो पनि एक किसिको फाइदाजनक अभ्यास नै हो । मनमा कहिलेसम्म रिस र राग बोकेर हिँड्ने ? कहिलेसम्म कुष्ठा पाल्ने ? जब बच्चा रुन्छन्, उनीहरुलाई फकाउनु पर्दैन । केही समयपछि आफै सम्मालिन्छन् । यसको अर्थ उनीहरुले आफ्नो मनलाई आफै सम्झाउँछन् । कन्भेन्स गर्छन् । यसले पनि उनीहरुलाई भावनात्मक रुपमा बलियो बनाउँछ । त्यसैले बाल्यकालमा बच्चाहरु झगडा गर्छन् भने त्यसलाई धेरै हदसम्म छुट दिएकै राम्रो हो ।


होमवर्क बच्चालाई चाहिन्छ कि अभिभावकलाई ? अभिभावकले बुझ्नै पर्ने कुरा

Sunday, September 26, 2021

होमवर्क बच्चालाई चाहिन्छ कि अभिभावकलाई ? अभिभावकले बुझ्नै पर्ने कुरा

विद्यालयबाट घर फर्किएपछि बच्चाहरुले होमवर्क गर्नुपर्ने हुन्छ । दिनभर विद्यालयमा पढेको कुरालाई पुनः स्मरण गर्न सकोस् भन्नका खातिर दिइएको यस्तो होमवर्क अहिले भने बिरालोलाई घण्टी बाँध्ने परम्परा जस्तै भएको छ । हरेक विद्यालयले के बुझेका छन् भने, विद्यार्थीलाई होमवर्क दिनैपर्छ । र, विद्यार्थीले पनि के बुझेका छन् भने विद्यालयका लागि होमवर्क गरिदिनुपर्छ । यस्तो बुझाई अभिभावकमा समेत पाइन्छ । अभिभावकहरु चाहन्छन्, छोराछोरीले होमवर्क गरोस् ।

विद्यालयबाट घर फर्केपछि मात्र होइन, बिदाको समयमा समेत बच्चाहरुले होमवर्क गर्नुपर्ने हुन्छ । उनीहरुलाई बिदाको समयमा पढाइबाट अन्यत्र नमोडियोस् भनेर होमवर्क दिइन्छ । अहिले गर्मी लाग्दैछ । यो मौसममा गर्मीको बिदा हुन्छ । यसै मेसोमा एक विद्यालयले बच्चालाई होइन, अभिभावकलाई होमवर्क दिएको कुराले चर्चा पाएको छ । प्रसंग भारत, तामिलनाडुको हो । त्यहाँको एक उच्च माध्यामिक विद्यालयले पाँचौ कक्षामा अध्ययनरत विद्यार्थीका बुबाआमालाई होमवर्क दिएको कुराले सोशल मिडिया तताएको छ ।

यस्तो होमवर्क अन्नाई भायलेट मेट्रीकुलेशन एन्ड हायर सेकेन्डरी स्कुलले होमवर्कका लागि अभिभावकलाई पत्रचार गरेको हो । यस पत्रमा अभिभावकका लागि १७ बुँदामा काम दिइएको छ । यो होमवर्क वास्तवमा उपयोगी छ । बच्चालाई कसरी घरमै व्यवहारिक शिक्षा दिलाउने भन्ने सन्दर्भमा उक्त विद्यालयले दिएको होमवर्क उपयोगी हुनसक्छ । 

  1. अभिभावकले दिनमा दुई पटक आफ्ना बच्चासँगै खाना खानुपर्नेछ 

  2. खाना खाइसकेपछि आफ्नो भाँडाबर्तन बच्चालाई धुन सिकाउनुहोस् 

  3. बिदाको समयमा अभिभावकले आफ्ना बच्चालाई खाना बनाउन पनि सिकाउनुहोस्

  4.  बच्चालाई लिएर छिमेकीको घर जानुहोस्, आफ्नो कार्यलयमा पनि लिएर जानुहोस्

  5. टिभी, मोबाइल, कम्प्युटर जस्ता विद्युतिय यन्त्रबाट बच्चालाई टाढै राख्नुहोस्  

किन अभिभावकलाई होमवर्क ?

यसरी अभिभावकका लागि जारी गरिएको होमवर्कको बिषयमा विद्यालय व्यवस्थापकको आफ्नै तर्क छ । उनीहरुका अनु्सार, ‘अभिभावकसँग बच्चाको लागि समय छैन । आमाबुबा अफिसमा । बच्चा दिनभर मोबाइलमा व्यस्त हुन्छन् । त्यसैले हामी चाहन्छौं कि, अभिभावकले धेरै समय बच्चासँग व्यतित गरोस् ।’

खासमा बच्चालाई सामाजिक जीवन बाँच्न सिकाउन यस्तो अभ्यास गरिएको विद्यालयको भनाई छ । विद्यालयमा बच्चालाई पुस्तक पढ्न लगाइन्छ । घरमा अभिभावकले पनि त्यस्तै गर्छन् । तर, यसले उनीहरुमा व्यवहारिक परिपक्कता नआउन सक्छ । त्यसैले उक्त विद्यालयले घरमै व्यवहारिक ज्ञान हासिल गर्नुपर्छ भन्ने मान्यताका साथ अभिभावकलाई होमवर्क दिएको पाइन्छ । विद्यालयका अनुसार बच्चाहरुलाई अब सामाजिक जीवन बाँच्न पनि सिकाउनुपर्छ । खासगरी ६ देखि १० बर्ष उमेर समूहका बच्चाको सामाजिक विकास र पढाई एकसाथ अगाडि बढाउनुपर्छ ।

बिदामा बच्चालाई होमवर्क किन ?

अहिले हामीकहाँ पनि होमवर्क दिनैपर्छ भन्ने मान्यता छ । हरेक विद्यालयले बिदाको समयमा बच्चाहरुलाई होमवर्क दिएर पठाउँछ । होमवर्क यस्तो हुन्छ कि, उसले विदा अवधीभर होमवर्कमै ध्यान लगाउनु परोस् । अभिभावक पनि के ठान्छन् भने, फुर्सदमा बच्चाहरुलाई होमवर्क दिइयो भने उनीहरु अन्यत्र भुल्दैनन् । पढाईमा ध्यान दिन्छन् । तर, यो सकारात्मक कुरा होइन । अहिलेका बच्चामा मानविय संवेदना, सामाजिक सोंच-चिन्तन कम हुँदै गएको छ । बच्चालाई केवल पढाईमा मात्र केन्द्रित गर्दा उनीहरु सामाजिक जीवनबाट ओझेल पर्दैछन् । यो सही होइन ।


पढाउनेको इच्छाले पढाउँदा बच्चाले सिक्दैनन्, उनीहरुका इच्छा यति गरे थाहा हुन्छ

Sunday, September 26, 2021

पढाउनेको इच्छाले पढाउँदा बच्चाले सिक्दैनन्, उनीहरुका इच्छा यति गरे थाहा हुन्छ

नयाँ शैक्षिक सत्र सुरु भएको छ । केही समयको विश्रामपछि विद्यार्थीहरु बिद्यालय फर्केका छन् । हामी विद्यार्थीलाई होइन, शिक्षकलाई पढाउँछौं । शिक्षकलाई त्यही कुरा पढाउँछौं कि, तिमीले क्लास- रुममा पढाउनुपर्दैन । पढाउने अर्थात घोकाउने शिक्षा अहिलेको आवश्यक्ता होइन । किनभने हामीले विद्यार्थीलाई अहिले पाठ्यपुस्तक घोकाइरहनु आवश्यक छैन । उनीहरु आफै जान्ने छन् । अहिलेका बच्चाहरुसँग जानकारीको कमी छैन । उनीहरुलाई भूगोल, प्रविधि, इतिहास, विज्ञान धेरै कुराको जानकारी छ । यस्ता जानकारी उनीहरुले स्मार्टफोन, ल्यापटपको माध्यामबाट हासिल गरिरहेका छन् ।

विद्यार्थीलाई जानकारीको कमी छैन

अक्सर हाम्रो शिक्षा पद्धती अनुसार शिक्षकले जे-जति जानेका छन्, ति सबै विद्यार्थीले जान्नुपर्छ भनिन्छ । अर्थात शिक्षकले जानेको कुरा विद्यार्थीलाई सिकाउँछन् । जुन विद्यार्थीले शिक्षकको कुरा हु-बहु भन्न, लेख्न सक्छन्, उनीहरु ‘अब्बल’ हुन् । तर, अहिलेको परिस्थिती त्यस्तो छैन । बच्चाहरुसँग आफैमा जानकारीको अथाह भण्डार छ ।

भनिन्छ, जानकारी भनेको ज्ञान हो । र, ज्ञान भनेकै शक्ति हो । आफुमा जान्ने उत्सुकता मेट्न अहिलको बच्चाहरुले अनेक माध्याम पाएका छन् । उनीहरुको हातमा स्मार्टफोन छ, ल्यापटप छ । इन्टरनेटमा जोडिएर उनीहरुले संसारभरका जानकारी संकलन गर्न सक्छन् । संग्रहित गर्न सक्छन् । अहिलेका बच्चाहरुलाई समयले जिज्ञासु बनाएको छ । उनीहरु आफ्नो जिज्ञासा मेट्नका लागि गुगल सर्च गर्छन् । विभिन्न अनलाइन सामाग्रीहरु पढ्छन्, हेर्छन् । यसर्थ अहिलेका बच्चालाई निर्धारित पाठ्यपुस्तक घोकाउनु, रटाउनु, पढाउनुको अर्थ छैन । महत्व छैन । त्यसो गर्नु भनेको विद्यार्थीको क्षमतालाई संकुचित बनाउनु हो । त्यसैले बच्चाहरुलाई अब शिक्षकले पढाउने नभई सहयोग गर्ने मात्र हो ।

क्लासरुममा शिक्षक होइन, सहयोगी

हामी शिक्षकलाई शिक्षक भन्दैनौ । फेसिलेटर भन्छौं । अर्थात सहजकर्ता । सहयोगी । क्लासरुममा बसेर विद्यार्थीलाई सहयोग गर्ने । अबको शिक्षकले शिक्षक नभई सहयोगीको रुपमा खटिनुपर्छ । विद्यार्थीलाई पढाउनुपर्दैन । उनीहरु आफै पढ्छन्, आफै सिक्छन् । त्यसमा हामीले सहयोगीको भूमिका मात्र खेल्ने हो । अब शिक्षकले क्लासरुममा प्रवेश गरिसकेपछि विद्यार्थीलाई नियन्त्रण गर्ने, कुनै कुरा पढ्न, घोक्न लगाउने, अनुशासनको नाममा डर-त्रास देखाउने होइन । बरु, उनीहरुका लागि सहजकर्ता बन्ने हो । विद्यार्थीले जान्न चाहेको, बुझ्न चाहेको कुरा सिकाउने हो ।

बच्चालाई त्यही कुरा सिकाउने, जो उसले सिक्न चाहेको छ

अब पुरातन ढर्रामा हामी अगाडि बढ्न सक्दैनौं । बच्चालाई जबरजस्ती हामी आफुले चाहेजस्तो बनाउने होइन । अभिभावकले चाहेजस्तो पनि होइन । डाक्टर, इन्जिनियर, पाइलट नै बनाउने भन्ने होइन ।

हरके बच्चाको आ-आफ्नै क्षमता हुन्छ । उनीहरुको आ-आफ्नै रुची हुन्छ । त्यही रुची, क्षमतालाई पहिल्याउन सक्नुपर्छ । अतः बच्चाको रुची र क्षमताको आधारमा उनलाई के कुरा सिकाउने भन्ने निक्र्यौल गर्नुपर्छ । त्यसैले हामीले शिक्षकलाई सहजकर्ता भनेका हौं । बच्चालाई जबरजस्ती ज्ञान भरिदिने नभई, बच्चाले सिक्न चाहेको कुरामा सहजकर्ताको भूमिका खेलिदिने । बच्चालाई हामीले जे बनाउन चाहन्छौ, जबरजस्ती त्यस्तै बनाउने होइन । बरु बच्चा आफु के बन्न चाहन्छन्, के सिक्न चाहन्छन्, त्यसमा सहयोग गरिदिने हो ।

बच्चालाई त्यसरी सिकाउने, जसरी सिक्न चाहन्छ

सामान्य ज्ञानको कुरा हो, कुनैपनि कुरालाई बुझ्ने क्षमता सबैको एकनास हुँदैन । एउटै कुरा कसैले सजिलै बुझ्छ भने कसैले जटिल ढंगले । एउटै कुरा कसैलाई सहज लाग्छ, कसैलाई जटिल । बच्चाको हकमा हामी के गर्छौ भने, एकसाथ कुनै कुरा भन्ने र त्यो सबै उनीहरुले खरर भन्न सकोस् भन्ने चाहन्छौ । यो एकदमै त्रुटीपूर्ण सोंच हो । हरेक बच्चाले कुनैपनि कुरा सिक्ने ढंग, शैली फरक हुन्छ । उनीहरुलाई हामीले त्यसरी नै सिकाउनुपर्छ, जसरी उसले सिक्न चाहेको छ । यस किसिमको सिकाई पद्धती बच्चाको लागि प्रभावकारी र जीवनोपयोगी हुन्छ ।